برخاسته از استبداد

و بنشسته بر مسند مشروطه 
 
 
 
 
 
 
 

غلامحسين مراقبي 
 
 
 
 
 
 
 
 

 فهرست 

ناصر الملك؛ اشراف زادة رفورم گرا                                                  3

روزنامه نگار كودتاچي                                                                    9            

محمدولي خان سپهسالار                                                             16

وجيه المله اي كه رنگ باخت                                                        20 
 
 

1

ناصرالملك؛ اشراف زادة رفورم گرا 
 

ابوالقاسم خان، پسر احمدخان نوة محمودخان والي همدان، دومين ماه 1235 خورشيدي زاده شد . به مناسبت خاستگاه اجتماعي و جايگاه سردمداري و شرايط زماني، به آموختن پرداخت، به فرنگ رفت و به دانشگاه آكسفورد راه يافت و دانش آموختة رشتة حقوق شد، آنگاه به ايران برگشت و دربار ناصرالدين شاه او را به سوي خود كشاند.

شاه شگفت زده از نظم و ترقي اروپا از سفر سوم بازگشت و به شوق افتاد تا (قانون ايجاد) كند. شاهانه انديشيد و شاهانه به راهجويي برخاست. دستور داد در دربار مجلسي برپا دارند، نخبگاني را نيز خود برگزيد تا (قانون) را بنويسند. نخبگان براي رهجويي به هم انديشي پرداختند، اما راه به جايي نبردند تا اين كه شاهزاده ملك آرا چاره اي يافت و در نشستي پيشنهاد كرد كه: براي رسيدن به نتيجه اي سريع و بدون اتلاف وقت و گريز از صرف نيروي انديشه براي تدوين قانون، بهتر است كه همان قانون پيشرفتة فرنگي ها را ترجمه كنيد، منتها آنچه را كه خلاف شرع است، حذف كنيم! همگي اعضا اين پيشنهاد را پذيرفتند .

در نشست دوم، رئيس مجلس را كه همان شاهزده ملك آرا بود، برگزيدند. اعضا نيز تعيين شدند كه ميرزا الوالقاسم خان ناصرالملك نيز از زمرة آنان بود،¹ گرچه اين مجلس چندان نپاييد و با بيزار شدن شاه از (قانون) به فراموشي سپرده شد.

ناصرالملك به زندگي در دربار ادامه مي داد تا آن هنگام كه شاه در شاه عبدالعظيم با گلولة ميرزا رضا كرماني از پاي درآمد. اتابك در تلاش بود كه جان شاه را نجات دهد، خونسرد و استوار دستور مي داد. چنان مي نمود و رفتار مي كرد كه گويي رخدادي روي نداده است، تنها رخدادي كوچك و نابهنگام و ديگر هيچ! زمانه را بنگريم كه قرباني پسين به ياري قرباني پيشين مي شتابد! او، قرباني پسين، به روزگار پادشاهي مردي بيمار و خسته و عاشق روضه خواني، با ترفند حيدرخان عمواوغلي، جواني شاگرد صراف، عباس آقا، در غروبي ديرگاه و تاريك، در پرتو نور هراسان چراغ به دستان، در جلو مجلس شوراي ملي ترور مي شود! و بي درنگ تروريست، خودزني مي كند! كارت شناسايي كه در جيب او يافته شد، شناسة نام او با شماره اي ساختگي از انجمني ساختگي بود!

به هررو، به هنگام ترور ناصرالدين شاه و در آن روز كه همه سردر گم و پريشان بودند، اتابك خردمندانه رفتار كرد، استوار و بهنگام فرمان داد، براي نشان دادن بي شتابي خويش، به ناصرالملك دستور داد كه برايش قليان بياورد. او مي شتابد و قليان به دست، ني را به اتابك تقديم مي كند.²

با روي كار آمدن مظفرالدين شاه بيمار و ناتوان، و پشتيباني آشكار انگلستان از مشروطه، جنبش مشروطه شرايط مساعدي مي يابد و شتاب چشمگيري مي گيرد. طبقة متوسط خواستار آزادي است و مي خواهد با برپايي (عدالتخانه) خود را از خودكامگي زمينداران بزرگ و تيولداران برهاند. واگر نتوانست، دستكم در آن سهيم شود. فرزانة دربار، ابوالقاسم خان نيز گرچه شيفتة خودكامگي نيست، اما از خيزش نيز هراسان است، او واهمه دارد كه مبادا مبارزه زمام بگسلد، از اين رو چاره انديشانه با طباطبايي به نامه نگاري مي پردازد. او در نامه اي طولاني و چاره جويانه، طباطبايي را از نبود سياستمداران با تجربه و آگاه هشدار مي دهد. ناصرالملك به طباطبايي مي نويسد كه وي نيز از خودكامگي دل خوشي ندارد، اما چارة رهيدن، انقلاب نيست! كه پيش از آن بايد فرهنگ را گسترش داد و گرنه پس از انقلاب، به هنگام پي افكني نظام جديد با توجه به كمبود حيرت برانگيز آموزشگاه ها و دبستان ها به فاجعه گرفتار خواهيم شد. ابوالقاسم خان به طباطبايي گوشزد مي كند و هشدار مي دهد كه تنها چارة رهايش، در گستردن آموزشكده ها و نهادهاي آموزشي است. او بيش از آن كه به انقلاب اجتماعي بيانديشد، به انقلاب فرهنگي گمان دارد، اما اين نيز واقعيتي است كه ملت هاي گرفتار خودكامگي، براي به ثمر رسيدن انقلاب هاي فرهنگي نياز به سالياني دراز دارند كه از حوصلة (انقلابيون) بيرون است. (انقلابيون) به سزارين مي انديشند و خردورزان، تاريخ تلخ و پر از ناكامي جنبش هاي شتابناك را يادآور مي شوند. خيزش مشروطه در بستر مناسبي از رشد افتاده و ناگزير شتاب فزاينده مي يابد. شاه تسليم مي شود و فرمان برپايي مجلس شورا را مي دهد. ميرزا نصراله خان مشيرالدوله نخستين كابينه را تشكيل مي دهد، او ناصرالملك را به وزارت دارايي بر مي گزيند. براي نخستين بار، دولت براي گرفتن وام با نمايندگان ملت مشورت مي كند. نمايندگان نه تنها با وامگيري به مخالفت برخاستند كه پيشنهاد كردند با بنياد نهادن بانك ملي، دولت از ملت وام بگيرد. نخست وزير، به چاره جويي، ناصرالملك را براي توجيه وامگيري از دولت هاي روس و انگليس به مجلس مي فرستد.

ناصرالملك، اين فرزانة رژيم استبدادي، هيچگاه بي پرده و صريح به كاري برنخاست . او از ترفند بي اطلاعي و تجاهل هميشه بهره مي جست. چندان كه براي بركناري (نوز) بلژيكي از اين افزار بهره گرفت و در برابر نمايندگاني كه از بودجه و امور مالي پرس و جو مي كردند، اظهار بي اطلاعي كرد. نوشته اند كه نامه ها و تلگرام هاي بسياري از زبان ديگران براي بركناري (نوز) به علماي نجف ارسال مي كرد! هياهوي بركناري نوز بلژيكي، برخاسته از انگيزه هايي ديگر بود كه به آن خواهيم پرداخت و خواهم دريافت كه چه گونه نوز به مسلخ سوداگرانة تني چند دارا و سردمدار رفت.

با دگرگوني اوضاع و پيروزي جنبش، درس خواندگان چشم و چراغ ملت شدند. در آن وانفسا، ناصرالملك آكسفورد ديده، اميد مردم و نمايندگان مردم شد.

كابينة مشيرالدوله دوام نياورد و اتابك روي كارآمد، كاركشته و با اقتدار و آگاه از زد و بندهاي دربار! به چاره جويي، ناصرالملك را به واليگري كردستان فرستاد تا خود را از دسيسه هاي او در دربار برهاند. اما اتابك چه كند كه زمانه ديگر شده و شاه از او دلخوش نيست، نمايندگان مردم با آگاهي از پيشينة او از نخست وزيريش شادكام نيستند. رسانه هاي گروهي چپ، آتش كينة مردم را عليه اتابك شعله ور مي كنند. سرانجام حيدر عمواوغلي فرمان مرگ او را صادر مي كند، عباس آقا مامور ترور مي شود و اتابك در جلو مجلس از پاي در مي آيد. مشيرالسلطنه بر سركار مي آيد، اما عمر اين كابينه نيز كه درگير مخالفت هاي نمايندگان مجلس بود، ديري نپاييد و پس از 34 روز در 24 مهر ماه 1286 خورشيدي با 84 راي كبود بر كنار شد.

ناصرالملك در دوم آبان ماه 1286 كابينة خود را به مجلس معرفي كرد. در اين كابينة جنجال برانگيز، ناصرالملك، افزون بر نخست وزيري، پست وزارت دارايي را خود نيز بر عهده گرفت، اما پر سروصداتر از همه، وزير كشور بود. آصف الدولة! مستبد، از دشمنان سرشناس آزادي و كسي كه گروهي از دختران قوچاني را در ازاي ماليات اهالي، به تركمن ها فروخت!

اما، به دور از اين جنجال، ناصرالملك خود با طرح بودجة كشوري، براي نخستين بار، هياهو برانگيخت. اين اقدام مترقيانه برگي زرين و پر افتخار در كارنامة سياسي ناصرالملك شد كه ناديده گرفتن آن بيدادگري در تاريخنگاري است.

ناصرالملك با طرح بودجه، تيول را برانداخت و حقوق شاهزادگان و درباريان را كاستي داد. اين لايحه با 83 راي موافق تصويب شد. اما مخالفان به رهبري سيدعلي يزدي، پدر سيدضياالدين طباطبايي، در ميدان توپخانه گرد آمدند و با پيوستن شيخ فضل الله نوري به گردآمدگان و تحصن زنان ناصر الدينشاه در مجلس، ناصرالملك هراسان از اوجگيري هياهوي ارتجاع، سراسيمه پس از 56 روز نخست وزيري، از زمامداري دست بر كشيد.

شاه خشمگينانه، نخست وزير مستعفي و بيمناك را به دربار فراخواند. بيماري را بهانه آورد، اما ناگزير به خدمت شاه رفت. شاه به او اهانت كرد، خوارش كرد و دستور داد كه قهوة قجري بخورد. مارلينگ در تلگرام 16 دسامبر 1907 به اداوارگري آگاهي مي دهد كه ناصرالملك بنابر خواهش من نجات يافت. شاه او را به اروپا تبعيد كرد و وي روز ديگر به فرنگ حركت كرد و از سفارت نيز كس همراه او فرستادند.

نارضايتي از پادشاهي محمدعلي شاه اوج مي گرفت و ديكتاتوري چاره ساز نبود. دو دولت روس و انگليس، بيمناك از شتابگيري خيزش مردمي و به چاره جويي در مهار جنبش، به شاه فشار آوردند تا ناصرالملك اروپا نشين را به نخست وزيري برگزيند. اين براي نخستين بار بود كه دو دولت رقيب ، بر انتخاب يك نخست وزير پاي مي فشردند. اعمال فشار نمايندگان دو دولت توسط سابلين و مارلينك بدانجا كشيد كه شاه ناگزير پذيرفت . شاه تلگرامي دوستانه بدو زد و او را به تهران پذيره شد . ناصرالملك سلامت را در اروپا ديد و از بازگشت به ايران خودداري كرد. سعدالدوله به جانشيني او، تشكيل كابينه داد اما جنبش كنترل نشدني بود، سرانجام بهمن خيزش مردمي، پادشاهي محمدعلي ميرزا را درهم كوبيد و شاه به سفارت روسيه در زرگنده پناهيد.

ناصرالملك در اروپا ماند. شاه بركنار شد، احمدميرزا به شاهي برگزيده شد. اما به خاطر كمي سن، برايش نايب السلطنه گزيدند. پير قاجار عضدالملك، به نايب السلطنگي برگزيده شد. اما ديري نگذشت كه مرد پير پس از چندي مرد و براي گزيدن نايب السلطنة جديد دو كس گزينه شدند، مستوفي الممالك از سوي دموكرات ها و ناصرالملك كه بر رقيب پيشي گرفت، از سوي ميانه روها و محافظه كاران. مجلس با تلگرام هاي پياپي به اروپا، ناصرالملك را به تهران پذيره شد. او بهانه ها گرفت، بيماري فرزندش و تيمارداريش را هم، كه سرانجام شرطي گذاشت. و آخر سر در 19 بهمن 1289 خورشيدي، شب هنگام به تهران وارد شد. سپهدار تنكابني را مامور تشكيل كابينه كرد و از احزاب خواست پروگرام هاي خود را منتشر كنند و از فراكسيون ها نيز كه اعضاي خود را مشخص نمايند.

ناصرالملك كه از كارگردانان اصلي اعتداليون بود، با زيركي كوشيد تا مجلس و انقلابيون را به بن بست بكشاند و سرانجام نيز با ترفندهاي او و يارانش در دوم دي ماه 1290 خورشيدي بود كه مجلس را منحل، احزاب را تعطيل و مطبوعات را توقيف كرد.

ناصرالملك به دليل خاستگاه طبقاتي و پايگاه اجتماعيش، دشمن انقلاب و مخالف دموكراسي زودرس بود. او آشكارا مدافع منافع سلطنت بود و براي برپايي مجلس سنا زمينه هاي بسيار چيد.

ناصرالملك پس از رسيدن احمد شاه به سن قانوني، ايران را ترك گفت و با ترك ايران و سياست زندگي در اروپا را برگزيد.

ناصرالملك سرانجام در چهارم دي ماه 1306 خورشيدي در 71 سالگي درگذشت.

ناصرالملك و تاريخنگاران

ويكتوربرار او را مصلح و اشرافي آزاديخواه مي نامد. محمود محمود او را در زمرة مردان آگاه مي داند. ادوارد براون بيش از همه از وي جانبداري مي كند و او را يگانه مرد سياسي مي نامد. آنت دستره او را آنگلوفيل مي داند. كسروي نيز از او به بدي ياد مي كند و او را مهرة بيگانه بر مي شمرد. عبدالحسين نوايي نام او را همراه با نفرت و بيزاري مي آورد. مهدي ملك زاده هم او را محافظه كار و جبون مي داند. مخبرالسلطنه نيز از خبث نفس او حكايت مي كند. با اين همه، اين اشراف زادة فرزانه، آن گونه بود كه برشمرديم: دوستدار پيشرفت و ترقي اما با ميانه روي و  نه با هايهوي، باآموختن و فرهنگسازي، آن هم به تدريج و آهسته گام، نه شتابزده!