میرزا رضاخان مستوفی مؤتمن دیوان، صاحب امتیاز و نگارندة هفته‌نامة تشویق، نخستین شمارة مجلة خود را به تاریخ نوزدهم شعبان 1325 هـ.ق منتشر کرد. مدیر اداره میرزا سید علی طباطبایی معرفی شده بود که این ترکیب تا شمارة ششم ادامه داشت. در شمارة ششم نام مؤتمن دیوان از شناسنامة نشریه حذف ولی پایانة آن امضای رضا مؤتمن دیوان بر جای خود باقی است، ولی از شمارة هفتم نوشتارها به امضای علی الطباطبایی است و دیگر نامی از مؤتمن دیوان به چشم نمی‌خورد. این نشریه عمری بسیار کوتاه داشت و طباطبایی نتوانست راه مؤتمن دیوان را ادامه دهد و ناگزیر با انتشار نامرتب دو شمارة آخر، عمر تشویق نیز در شمارة هشتم به سر آمد. تاریخ آخرین شمارة تشویق 26 شوال 1325 هـ.ق بود. نه براون و نه صدر هاشمی، هیچکدام از مؤتمن دیوان یادی نکرده‌اند و تنها به میرزا سید علی طباطبایی بسنده کرده‌اند. مؤتمن دیوان در شمارة دوم تشویق، در مقاله‌ای با عنوان بشارت عظمی خبر گشایش نخستین مجلس شورا را می‌دهد و از سوگند خوردن نمایندگان به شادمانی یاد می‌کند و در میانة تشویق را چنین معرفی می‌کند:«و این جریده نگار که فدایی ملت است، برحسب وظیفة شخصی و تکلیف ملت‌دوستی و وطن‌پرستی، به عموم برادران دینی و وطنی خود عریضه می‌دارد و می‌گوید که این روزنامه بی‌غرضانه به کلی مطلق و آزاد و در حقیقت آینة افکار و اعمام وزراء و امراء و امنای دولت و ملت است- تملق بی‌معنی از کسی نگوید- و در قدح و مدح احدی نکوشد- و به رشوه و تعارف، فریب مستبدین بی‌انصاف خداناشناس را نخورد- و به اغراض نفسانی درصدد تضییع و تخریب- و یا تعریف و توصیف احدی از آحاد و فردی از افراد ملت که برادران ما هستند برنیاید. فقط تکلیفش این است که هرکس کار نیک و شایسته نماید در خور هزاران تعریف و تمجید است و اسم مبارکشان در این جریده به خوبی ذکر خواهد شد تا سبب اطلاع دولتیان و ملتیان شود و اگر خدا نکرده کسی خلاف و خیانتی نسبت به دولت و ملت نماید، باز به مقتضای ملت‌پرستی و نوع‌دوستی، طریقة حسن سلوک و رفتار خود را منعطف خواهد نمود و کارهای ناشایستة قبیحة آنان را که از روی زمین دانست، بر روی دایره خواهد ریخت و منافقت و مخالفت‌شان را در صفحات جریدة خود درج خواهد نمود، آن وقت گرفتار و دچار ملت غیور ترک و پارس خواهد گردید و پس از آن یا به شمشیر مشروطیت همه هلاک ابدی و عالم از لوث وجودشان پاک و یا در انظار چهل کرور ملت مردود و مطرود خواهند شد.»در نگرشی بر نوشتارهای هفته‌نامة تشویق، این مقالات به چشم می‌خورد:سرمقاله، مقالاتی مسلسل در «تاریخ سلسلة قاجاریه»، مکتوب شهری، مقالة علمیه به قلم میرزا محمود قمی، عصبیت و غیرتمندی خارجه، سلسلة مقالاتی زیر عنوان شرور، اخبار داخله، علت خرابی مملکت و سبب ذلت دولت و ملت، اغماض فاش، عطف برماسبق، محاکمة حکومت مستبده و حکومت مشروطه، حق‌گویی و حق‌جویی و...در «تاریخ سلسلة قاجاریه» نویسنده نیاکان این طایفه را به ترک‌ بن ‌یافث ‌بن ‌نوح پیامبر می‌رساند، در «محاکمة حکومت مستبده و حکومت مشروطه» در مباحثه گونه‌ای (مستبده) و (مشروطه) محاکمه شده‌اند، در آغاز (مستبده) سخن می‌گوید و (مشروطه) را متهم به تصرف ملک موروثی خود می‌نماید. (مشروطه) با تکیه بر ادلة مذهبی به پاسخ برمی‌خیزد و در پایان، استبداد مجاب می‌شود و غائله پایان می‌پذیرد.   «شرور» انتقادی‌ترین صفحات نشریه است، این مقالات از شمارة سوم آغاز شده است و تا آخرین شمارة تشویق ادامه می‌یابد، براون به حق آن را «تقلید ضعیفی[1]» از چرند و پرند صور اسرافیل می‌داند. این نشریه محافظه‌ کار، فاقد قدرت آفریدن طنزی نقاد و شکوفا بود، مقالاتش برخلاف ادعایش، کسی را نیازرد و فسادی را افشا نکرد، و سرانجام شمارة هشتم نقطه‌ای پایانی بود بر بیهودگی تلاش مؤتمن دیوان و علی طباطبایی.  شرور«و ما علی الرسول الاالبلاغ»دیروز در ادارة خود نشسته بودم تا مقالات نمرة سیم روزنامه را به سبک خوبی ترتیب نموده و طریقه اتحاد و اتفاق را تکمیلا به عرض مشترکین عظام خود رسانیده، در این حال قوة فکریه در مکنونات خاطرم جولان داشت و ساعتی سر در جیب فکرت فرو برده و در خلوت خانة دل با حکیم عقل طرح یک مقاله می‌ریخت که افکار خود را روی صفحة کاغذی بنویسد و بعد به حک و اصلاح آن برآید، همین که قلم در دست گرفتم و بسم‌الله گفتم که شروع به نوشتن مقاله کنم، خیال ثانویه برای من پیدا شده و در کارهای خود به فکر فرو رفته، که این چه کاری بود پیش گرفتم و چه خدمت بزرگی بر ذمت خود قرار دادم، مدتی سر به زیر افکندم و کلاه خود را قاضی کردم که در عالم انسانیت و آدمیت خدمتی به ملت و دولت نمایم، ولی غافل از آن بودم که برای این خدمت بزرگ- اگر پرده از روی کارها بردارم- سرپوشی، که یکی از صفات پروردگار است، نکرده یقیناً مسئول ذات احدیت خواهم بود- و اگر به قول عوام لاپوش و کاهگل مالی بکنم مسئول ملتم و مسئول بودن ملت هم بر همه واضح است که چقدر سخت و دشوار است. در این مبحث چون سیر و سرکه می‌جوشیدم و خود را می‌خوردم، آخرالامر دل را به دریا زدم و با خود مصلحت کردم، گفتم من حالا این خدمت را که قبول کردم دیگر نمی‌توانم از این کار دست بکشم، شخص بنده مسئول خالق خودش باشد بهتر است تا آن که مسئول مخلوق باشد و گفتم علی‌الله باداباد هر چه می‌شود بشود. یا سر می‌رود یا کلاه. در این مورد خدا ارحم‌الراحمین است- یقین است از فضل و کرم خود مرا خواهد بخشید و اگر دربارة ملت همراهی نکنم- البته این خلق مرا خواهند کشت- آن وقت این ننگ را طایفة من به کجا خواهند برد؟ و هر جا معرفی از من بشود اقوام من تو دهنی می‌خورند چنانچه می‌بینم کسی جرئت نمی‌کند در هیچ مکان خلوتی اسم از... ببرد بلکه خدا نکند و خدا آن روز را نیاورد که مردم مرا با... محشورم بخواند و یا بگویند این هم دست پروردة او یا با او هم طریقه بود. در این شش و بش بودم و بکلی خودم را فراموش کرده بودم. یکباره عقل بر من سخت برآشوفت که مرد پاشو کار کن و یک لقمة نانی تحصیل نما، امشب شخص خباز همسایه به مطالبه قیمت نانی که داده خواهد آمد- و آن مردکة دیزی‌پز شهمیرزادی بی‌آبروت می‌کند، صد دینار وجه دیزی که داده می‌خواهد، چه می‌کنی؟ ناگاه در این حال رفیق شفیقم (حسنعلی جعفر) مثل گاو حاجی میرزا آقاسی سرش را به زیر انداخته وارد اداره شده، برخواستم تواضع کردم، گفتم:- رفیق کجا بودی بسیار مشتاق دیدارت بودم- در حقیقت خیلی ظلم به من می‌کنی در عوض آنکه هر روز در اداره بیایی یکسری به من بزنی و بگویی روزگارت چه قسم می‌گذرد و ضمناً یک کمکی هم به من نمایی اتصالا طفره می‌روی؟ عزیز من نصیحت‌مندانه به شما می‌گویم که این اوقات مردم همه درصدد آن هستند که یک دم گاوی به دست بیاورند و خود را نزد ملت وطن‌پرست قلم دهند و به وطن عزیز خدمت کنند. ماشاالله شما که همیشه عقب خوش‌گذرانی هستی باید الحال فکر درد بی‌درمان خود کنی و تحصیل نام نیک نمایی، مرا تنها می‌گذاری و عقب کارهای خود می‌روی؟یکباره رفیق شفیق من سپندآسا از جای خود پرید، اظهار نمود:مردم مرا نمی‌گذارند به خیال خود و شما باشم، یکی می‌گوید برویم انجمن و دیگری اصرار دارد که سر قبر مرحوم عباس آقای صراف[2] باید رفت. در صورتی که من به رفقا می‌گویم که اینها به درد من نمی‌خورد، شخص فقیری هستم باید دنبال آقای خود باشم اینجا و آنجا بروم و در ضمن پنج شاهی پیدا کنم صرف عیال و اطفال خود نمایم. گفتم: رفیق بنشین، خدا بزرگ است هر چه در این اداره پیدا کنیم با یکدیگر صرف می‌کنیم، آسوده خاطر باشید. در این حال رفیق شفیق من اظهار نمود که شخص شما نسبت به من عالم به تمام علوم و فنون و بصیر به اوضاع عالم و عصر خود هستی، ولی من عوام هستم، برحسب امر شما همه روزه در اداره حاضر می‌شوم ولی به شرطها و شروطها، هر قسم که صحبت می‌نمایی به اندازه فهم و استدراک دانش من حرف بزن که عوام فهم باشد- من در این مورد گاو هستم و شعوری ندارم- و به منزلة (عوام کالانعام) محسوبم لیکن به اندازة حیوانیت خود اینقدر بی‌شعور نیستم ولی هرگاه می‌‌خواهی که همه روزه در اداره بیایم حقی از برای من معین نما- یعنی یک ستون از روزنامة خود را وقف به گزارشات گاو حاجی میرزا آقاسی نما که فواید بسیار و خواص بی‌شمار دارد. بعد از این که جریدة فریدة صور اسرافیل دو ستون خود را در ضمن چرند و پرند حکایت از سگ حسن دله می‌کند، نهایت بی‌انصافی است که شما در این باب مضایقه کنی و حکایت گاو حاجی میرزا آقاسی را مشروحاً ننویسی.  گفتم: اجابت شما را قبول می‌کنم، لکن می‌ترسم عقلا و دانشمندان ایرادی وارد آوردند و بگویند سابقاً گرفتار روزنامة چرند و پرند صور اسرافیل بودیم حال که آن روزنامه چندی تأخیر افتاده گرفتار (شرور) تشویق افتاده‌ایم، عاقبت الامر قرار بر این گردید که غیر از خیرخواهی دولت و ملت دیگر سخنی آغاز نکند و کار به کار احدی نداشته باشد، یعنی اگر مثلاً متولی باشی وجهی به کسی داده و یا به وعده و وعید حرکت نموده ولدی الورود در اینجا چراغانی کرده به من چه- و هرگاه اهالی قم از صدمات و تعدیات او مدت چهار ماه است در تهران با کمال فلاکت و پریشانی می‌گذراند و در بالاخانة مدرسة دارالفنون سر بی‌شام به زمین می‌گذارند و کسی به فریاد آنها نمی‌رسد به من و تو چه- اگر خوی و ماکو از تعدیات اقبال‌السلطنه خراب و اموال رعایا به یغما رفته و اطفال خردسال هدف گلوله و زنانشان به اسارت دستگیر گردیدند، به من و تو چه ربطی دارد؟ احقاق حق مظلوم بر ذمت دولت است، البته ملاحظه دارند و تو که مثل گاو حاجی میرزا آقاسی به همة سوراخ‌ها راه داری من حاضرم هر چه خبر بیاوری درج کنم خدا ما را بعد الایام از چماق تکفیر آقایان محفوظ بدارد.  شرور(ما علی الرسول الی البلاغ)امروز رفیقم آمد گفت می‌خواهی یک قصه و حکایتی برات بگم، گفتم بگو! گفت حکایت آن داش مشدی را داری که به رفیقش گفت: داش! از اعضای تنت کدام یک خارشک دارد؟ گفت: جون داش، آنجایی که تو خیال می‌کنی خارشک ندارد! گفت: جان داش پس کجات خارشک دارد؟ گفت: رونم خارشک دارد. گفت: داش به جون علی که... است- باز همان... خارشک دارد. برادر جان ما مشروطه‌طلب‌ها را می‌بینی؟ باز خارشک استبداد را داریم. به خودم میگم که تو بدت نیاد، بیچاره شاه استبداد را گذاشت مشروطه شد ماها جمع شدیم استبداد پدر مهربان خودمان را قسمت کردیم، جان داش که خارشک رون همان است که گفتم، خیال مکن که سلطنت مشروطه شده و کار تموم شد- من بخوام بگم که از وکلای محترم مجلس کی مستبد است تو می‌گویی به من چه، به تو چه- همین به من چه به تو چه پدرمان را سوزاند و کار ایرانیها را اینطور کرد، روز به روز، ساعت به ساعت هی خبر بالای خبر، هی خرابی بالای خرابی می‌شنویم، کسی نیست چارة علاج کند مثلاً خیال بکن یک دو نفر عالم- و یا دو نفر واعظ- و یا دو نفر تاجر که باهم اگر حرف حسابی داشته باشند- چند روز نقل مجلسشان در مجلس و انجمن‌ها همان صحبت آن دو نفر است، فلان همچه گفت بهمان همچو گفت، دیگر نمی‌کند، کار ارومی و خوی و سلماس چه شد؟ دیگر نمی‌کند، این شهرت عثمانی که تا خاک کردستان آمده و محال سقز را گرفته، راست است یا دروغ؟ اگر راست باشد و جنگ دولتی است، چرا بیدق ایران در محال عثمانی و بیدق عثمانی در محال ایران بلند است؟ هرگاه دروغ است، محرک کیست؟ چرا دولت مملکت خودش را می‌خواهد خراب کند؟ و رعیت ذلیل را در چنگال مستبدین می‌اندازد؟ دیگر نمی‌کند، روسا و وکلای ملت و وزرای دولت که در مجلس دارالشورا جمع می‌شوند، از روی واقع اگر ترکمانان تبعة روس و یا ترکمانان محال استرآبادمان که می‌کند تا شاهرود آمده مال و اموال رعیتمان را برده‌اند و زن و بچه‌ها را اسیر کردند، رفع و دفع آن‌ها بکنند. دیگر نمی‌کند این حکایت پسر قوام در شیراز و یا ریختن اهالی کرمان در تلگرافخانه و رئیس تلگرافخانه چادر متظلمین را خوابانیده‌اند، اگر واقعیت دارد علاج درد آن را بکند و... و... و... از این پرحرفی اگر سرت درد آمده مرا ببخشید، دلم پر خون است، اما چه کنم، اگر آزادی تامه در قلم خود می‌دیدم، عنان قلم را رها می‌کردم و عیوبات فرد فرد را به دلایل و برهان به همه می‌گفتم و نواقص وطن عزیز را ظاهر می‌کردم و همه را آگاه می‌نمودم، چه کنم می‌ترسم، خدا می‌داند می‌ترسم!.  شرورامروز صبح زود حسنعلی جعفر با محمد صالح عمو، حجره آمدند و نشستند، بعد از ساعتی، حسنعلی جعفر اظهار کرد: رفیق شفیق! گفت جان برار؟ - بخت‌ مو و تو همان قصة خروس مازندرانی است. گفتم آن قصه چه بوده است؟ - مازندرانی گفت: من خروسی دارم که نصف شب نمی‌خواهد، سحر هم نمی‌خواند، اما وقت ظهر که می‌شود، با کمال عجله در سر پلم می‌رود و پاکیزه پرهای خود را به هم می‌زند، باز هم نمی‌خواند. پر در این دوره جوان و پیر باز بستند. - کاری باید کرد که خروس ما هم بخواند بلکه لقمه نانی به چنگ بیاید- گفتم چه کنم؟ به تجربه معلوم شده است که راستی و راست‌گویی را عاقبتی است خیر. گفتم بلی چنین است، اگر درجه آزادی زبان و قلم بالا بگیرد می‌توان راست‌گویی پیشه کرد- تا به حکم (والعاقبه المتقین). این روز وخیم ما به دورة صحیح جسیمی تبدیل شود- گفت با آن طوری که میرزا تقی کلاه‌دوز- به امیرکبیر میرزا تقی‌خان هزاره‌یی بد گفت ما هم به آن زبان نیک و بد مردم را بگوییم- گفت چه گونه بوده است؟ گفت پس از اینکه امیرکبیر را هجو کرد، از او التزام گرفتند که دیگر هجو نکند. پس از التزام گفت: اگر از من التزام نگرفته بودند- می‌گفتم امیر... است اگر التزام نگرفته بودند می‌گفتم این نانجیب شاگرد آشپز است. و هکذا... ما هم خوب است مطلب حق را این طور بگوئیم مثلاً بگوئیم اگر نمی‌ترسیدیم خدمت جناب... عرض استدعا می‌نمودیم که چون مبنای این جریده صلح و سلم با افراد ناس و حقیقت‌گویی و راست‌نویسی است- و شرح ملت‌دوستی و وطن‌پرستی شخص محترم شما هم (اظهر من الشمس است).    بالای منبر در محضر عوام و مقلده، بعضی اظهارات که خدا نکرده بوی فساد بدهد بی‌پرده عنوان نبایست نمود که باعث هیجان و محرک جمعی از عوام گردد، اما چه کنم که از اظهار این کلام حق می‌ترسم، با آنکه عرض استدعا کردم باز می‌ترسم. مثلاً اگر نمی‌ترسیدم می‌گفتم کسانی که به اعتقاد خود و مردم دارای نفس قدسیه است هرگاه باعث هلاکت خود و دیگران بشود چه عذاب و عقابی دارد و خداوند با او چه خواهد نمود که این همه در اتلاف نفوس جد و جهد دارند! ولی می‌ترسم- خدا شاهد است اگر نمی‌ترسیدم آیه قرآن را در این خصوص می‌خواندم، ولی می‌ترسم. هرگاه نمی‌ترسیدم می‌گفتم: کثیری از مردم به مذهب چطوری پشت کرده‌اند. اگر نمی‌ترسیدیم می‌گفتم قرآن را پشت سر انداخته‌اند. اگر نمی‌ترسیدیم می‌گفتم که خارج از مذهب ما چرا باید بر مسلمانان حکومت و ریاست نمایند و چرا مسلمانان را باید عبد خود دانند و خود را مملوک بشمارند؟ ولی می‌ترسم. اگر نمی‌ترسیدم می‌گفتم: که حسن خان، سرهنگ قزاقخانه که سالها در آن اداره خدمت کرده و مأموریت‌ها رفته (پولکونیک) چرا بی‌سبب و جهت او را معزول و خانه‌نشین کرده و خدمت بیست سالة این شخص را عاطل و باطل و مواجب و جیره‌اش را که مایة معاش و گذرانش بود مقطوع و به پریشانی انداخته؟ اگر نمی‌ترسیدم می‌گفتم: تقصیرش غیر از این بود که محض افتخار و شرافت خانوادگی خود در انجمن محترم آذربایجان رفته جزو اعضا شده بود؟ اگر نمی‌ترسیدم می‌گفتم: که وزیر جنگ که تازه از فرنگ آمده و از قانون اروپ خبر دارد، چرا نبایست مفتش داشته باشد و از وقوع امر باخبر شود و احقاق حق مظلوم از ظالم کند؟ اگر نمی‌ترسیدم علاج و چاره را می‌گفتم ولی می‌ترسم، می‌ترسم (شخصی به آدمش گفت فردا تعزیه بازار شام برپا کن- زینب چنین- ام کلثوم چنان- اطفال سیدالشهدا سوار بر شتر برهنه- سیدالساجدین باغل. جامعة فردا آن آدم تعزیه را به این وصف بیرون آورد- آن شخص گفت تف بگور پدرت این هم شبیه بازار شام بود تو درآوردی! به کدام انجمن بگویم... به انجمن جعفری بگویم؟ می‌ترسم. به انجمن بلدی بگویم؟ می‌ترسم. به انجمن شمالی بگویم؟ می‌ترسم. به انجمن جنوبی بگویم؟ می‌ترسم. و به سایر انجمن‌های دیگر بگویم؟ می‌ترسم. والله می‌ترسم. بالله می‌ترسم. تالله می‌ترسم- دست از سرم بکش! می‌ترسم. بیش از این دلم را خون مکن! می‌ترسم. باعث خونم نشو، می‌ترسم. کاشیم می‌ترسم، ناشیم می‌ترسم.    راستی خیلی از مطلب دور شدم، با آنکه می‌ترسم باز می‌گویم علی‌الله- شخص اصفهانی خرش از نهر آب رد نمی‌شد- به خرش خطاب کرد: مگر عمر در آب می‌بینی که از آب رد نمی‌شوی- قصة من قصة خر اصفهانی است- من آن اصفهانیم و عمر در آب می‌بینم و می‌ترسم- چه کنم؟ می‌ترسم. شوخی نیست عمر در آب می‌بینم و می‌ترسم. خر دیگر پیدا کن که در آب عمر نه‌ بیند. (رضا مؤتمن دیوان) شرور«و ما علی الرسول البلاغ»«مکتوب از تجریش شمیران»خدمت جناب... مدیر جریدة فریدة تشویق، دام بقائه و توفیقاته. امروز صبح که سر از خواب کشیدم. به صرافت این مطلب افتادم- که سال‌های سال بود، سایة ما بر سر تمام مستبدین بود- و راحت و آسایش خودشان را در پناهگاه ما قرار می‌دادند- و حال به حمداله نزدیک دو سال است که مشروطه‌طلبان هم، در زیر سایة ما آمدند و دور یکدیگر جمع می‌شوند و در پناه ما مشغول عیش و عشرت هستند. این اوقات که قدری به خود آمدم و استقلالی به خود مشاهده کردم، قدی علم نمودم و اندکی گردن کشیدم، و از روی بصیرت و مطلب فهمی نگاهی به اطراف خود انداختة خواستم تشخیص مابین مستبدین و مشروطه‌طلبان را بدهم، از روی واقع و انصاف دیدم باز استبداد، چرا تا زمانی که قوة جبریه و قهریه استبداد در کار بود، جناب... متولی باشی به واسطة حفظ آبرومندی و ترس استبداد، هیزم که خرواری دو تومان الی بیست و پنج هزار بود، ابداً به ما کاری نداشتند (یعنی اعتنایی نمی‌نمود). حال که دورة مشروطیت و زمان آسودگی است و هیزم خرواری پنج تومان رسیده و خوب می‌خرند، همه روزه اره و تبر دست گرفته در قطع و قمع ما کمر بسته، و ما را اذیت و آزار می‌کند، قدری در کارهای خود متفکر بوده و در پی چاره‌جویی و خرابی کار حالیه برآمده و درصدد اصلاح امر در فکر و خیال غوطه‌ور بودم، ناگاه گامیش حاجی میرزا آغاسی با گوسالة مادر حسن دست همدیگر را گرفته، وارد صحن مقدس امام‌زاده صالح شدند و در سایة ما قرار و آرام گرفتند و بنای صحبت را با یکدیگر گذاشتند. من قدری به خود حرکت داده و چند دانة برگ نزد آن‌ها ریخته که میل کنند، دیدم ابداً اعتنایی نکردند و مشغول صحبت هستند. قدری که گوش فرا دادم. دیدم صحبت‌های ایشان به مزاق من چسبندگی دارد، و از این قرار صحبت می‌کردند. گامیش حاجی میرزا آغاسی به گوسالة مادر حسن می‌گفت: نور چشمی! خوب است که دست و پا را زود جمع کنیم و به یک مملکتی دور برویم که خارج از خاک ایران باشد. گوساله گفت: نور چشممان، من از تو سنم بیشتر و قدیمی‌تر، چشمم چیزها دیده و سرما و گرمای روزگار چشیده و آب‌های تلخ و شور چشیده روزی از امروز بتر ندیده‌ام، می‌ترسم به واسطة این هرج و مرج که در تهران و اطراف تهران واقع است، زیر دست و پا برویم و به کلی معدوم الاثر شویم، یعنی زنده زنده ستار قرداش توپچی من و تو را ذبح کند و در خیابان چراغ گاز و در میان آن همه گرد و خاک تابستان و گل و باتلاق زمستان به سیخ قصابی بکشد، کسی به فریادمان نرسد. گوساله گفت: عمو جان! اگر هرج و مرج هم در کار است، و یا مشروطه‌طلبان و مستبدان با یکدیگر طرف سؤال هستند و با همدیگر منازعه و مجادله دارند به من و تو چه؟ من و ترا کجا می‌برند، بعد از این که دیدیم کار سخت شد، می‌رویم این دامنة کوه‌ها، هر جا که آب و علف خوبی دیدیم در آنجا مشغول چرا می‌شویم، چرا طی راه دور و دراز کنیم؟ و چرا از مملکت ایران خارج شویم؟گامیش گفت: فرزند جان مگر روزنامه‌های ایران را نمی‌خوانی که در محال آذربایجان، خوی، سلماس و ارومی را چه خرابی‌ها کردند و حالا هم در خلخال بنای خرابی و قتل و غارت را گذاشتند؟ و فارس و کرمان هم چه اغتشاش پیدا کرده؟ و در محال کردستان هم تا سقز و آنه را دست‌اندازی کردند؟ و مدت سی‌سال بود از دست ترکان آسوده و از تاخت‌وتاز آن‌ها راحت بودیم و قادر به اسیر بودن و بچاپ بچاپ نبودند، نمی‌دانم به تحریک کی این اوقات طغیان کردند و بنای قتل و غارت را گذاشتند و گروهی را هم اسیر و دستگیر نمودند؟ و از قرار معلوم تا شاهرود و بسطام و سبزوار و جوین و عباس‌آباد دست‌اندازی کرده‌اند. گوساله گفت: عمو جان! از این حرف‌ها جگرم را کباب کردی. مگر نه این بود سابقاً مردم دور یکدیگر می‌نشستند و می‌گفتند: دولت با ملت همراه نیست و این خرابی‌ها از همراه نبودن دولت با ملت پیدا شده؟ و حال محض رفع اشتباه اطمینان خاطر عموم ملت، پادشاه اسلام پناهی به مجلس مقدس تشریف فرما شد و قسم یاد نمودند و صاحبان جراید هم این حکایت را روزنامه کردند و به ولایات انتشار دادند و تمامت دول و ملل به واسطة تشریف فرمایی همایونی در پارلمان ایران باخبر شدند و دیگر هیچ محل شبهه برای کسی باقی نماند، و اگر هم اجانب خیالات فاسد داشتند، به واسطة این اتحاد و اتفاق دولت با ملت، همگی مأیوس شدند و یقین حاصل نمودند، انشاءالله کارها بهتر و نیکوتر می‌شود، خیالت را پریشان مکن!گامیش گفت: عزیز من، جان من، عمر من! این مطلب را راست گفتی، پادشاه اسلام پناه ما به مجلس تشریف بردند و قسم خوردند، همه دانستند و فهمیدند، اما نمی‌دانم جهت چیست که هرج و مرج بیشتر شده و کسی نیست که اصلاح کند؟گوساله گفت: عمو جان! تو که می‌گویی من عمر بیشتر کردم و گرما و سرمای روزگار را دیدم، پس چه باید کرد که تا رفع هرج ‌و مرج شود؟ گامیش گفت: فرزند! همانست که همیشه داد می‌زنم و میگم، امروز نه سلطنت مشروطه داریم و نه ملت مستقله، اگر دولت مستقله‌مان بر جا بود و قدرت جبریه و قهریه را مثل زمان سابق داشت، هرگز کسی جرئت نداشت که پایة هرج و مرج را تا این درجه بگذارد که دو نفر مقتول در امامزاده سید اسماعیل چند روز بیفتد و قاتل را تاکنون کسی به قصاص نرساند، و هرگاه سلطنت مشروطه هم باشد، باز باید پس از تحقیق و رسیدگی، مجازات قاتلین و مرتکبین را داد که بعدها دیگران اینگونه حرکات وحشیانه نکنند. گوساله گفت: عمو جان! شاید این هرج و مرج در تهران و سایر ولایات محرک داشته باشد. گامیش گفت: فرزند جان! نمی‌دانم چه بگم؟! اگر حرف مردم را بخواهم انتشار دهم، در چند روز قبل، در یکی از انجمن‌ها، علنی در حضور تمام نمایندگان انجمن‌ها، به اسم و رسم محرکین را شمردند، که اینها بر ضد مشروطه‌طلبان هستند و اتصالاً سری در انهدام مجلس و مجلسیان دارند و پیوسته پادشاه مشروطه‌خواه ما را اغوا در بعضی مطالب می‌نمایند و سبب آشوب و فساد و هرج و مرج تهران و سایر ولایات به تحریک این چند نفر است. ولی خدا می‌داند که این مطلب راست و یا دروغ است؟ من عقلم قبول نمی‌کند که کسی در مجلس مقدس قسم یاد کند، در حال برخلاف آن اقدام نماید و گروهی از مسلمانان را گرفتار سازند و اغلب از مردم زیر دست و پا بروند، اگر در حقیقت واقعیت داشته باشد، نهایت دون همتی و پست فطرتی است. چنار امامزاده صالح

نسیم شمال
(دورة اول و دوم)سید اشرف‌الدین گیلانی، با الهام، ترجمه و الگوبرداری از ملانصرالدین، هفته‌نامة نسیم شمال را پی افکند، هفته‌نامه‌یی که توانست سال‌ها بر دل مردم حکومت کند و حکومتمداران را به خشم آورد. نسیم شمال در تاریخ مطبوعات فکاهی ایران، از اندک نشریاتی است که توانست سالها جای والای طنزسرایی را به خود اختصاص دهد؛ زبانش مردمی، کلامش دلنشین و طنز نقادش گزندة مخالفان بود. نسیم شمال در دوم شعبان 1325 مهی به همت سید اشرف‌الدین «مترجم راستین امیال توده»[3] در رشت منتشر شد و «عرصة مطبوعات را فضایی تازه بخشید و نمونه‌ای از روزنامه‌نگاری آزاد، مسئول و ملی و مردمی را در دسترس ملت قرار داد»[4]. دورة نخست نسیم شمال در 4 صفحه، به صورت هفتگی ولی نامرتب بود که تا بمباران مجلس و شکست مشروطة اول در رشت منتشر شد. سید اشرف‌الدین که به شدت متأثر از صابر بود، با بهره‌گیری از زبان مردم، به ارتجاع و استبداد می‌تاخت. «نسیم شمال» یکی از بهترین آثار ادبی عصر خود بود و در طول سالهای 1325 تا 1329 هجری قمری از روزنامه‌های غیرمجاز و ضد حاکمیت محسوب می‌شد. پیام این نشریه، همانگونه که عنوانش گویای آن است، مبارزه علیه حکومت استبدادی بود، «انقلاب 1905 روسیه را تأکید می‌کرد و از آن تأثیر می‌پذیرفت[5]» این جدال قلمی موجب شد که پس از چیرگی استبداد صغیر «عمال محمدعلی‌شاه در به در دنبالش می‌گشتند تا مگر او را یافته، به قید و بند کشند. او ناچار با لباس مبدل گریخت و دهات گیلان و قزوین را یک به یک زیر پا گذاشت[6]». اما دیری نگذشت که آزادیخواهان دوباره چیرگی یافتند و نسیم شمال نیز در سال 1327 مهی از توقیف خارج شد، دورة دوم نسیم شمال در سال 1333 مهی در تهران در هشت صفحه به قطع نیم‌ورقی چاپ شد.  زیر عنوان نسیم شمال، این بیت تا سال 1313 می‌درخشید. انتشار نسیم شمال در تهران، در آغاز، با کمک مادی و معنوی محمد ولی خان سپهسالار* بود.[7] گفتنی است که تمامی اشعار نسیم شمال تنها از سید اشرف‌الدین گیلانی بود، وی اشعار خود را با اسامی: فکری برزگر، سید نجف بنا، میرزا تقی‌‌خان درویش، خوابعلی میرزا، فقیر، دخو... امضاء می‌کرد، «سید اشرف‌الدین، محبوبترین و معروفترین شاعر ملی عهد انقلاب است، او به تمام معنی، حامی و طرفدار طبقات زحمتکش بود و از طبقات ممتازه، در هر مقام که بودند، بیزار و گریزان بود[8]» او در هفته‌نامه‌اش از استقلال ایران دفاع می‌کرد، آزادی را ارج می‌نهاد و بر برابری و مردم‌نوازی تأکید داشت[9]. آرین‌پور، پس از تأکید بر اقتباس و ترجمة اشعار صابر توسط اشرف‌الدین، یادآوری می‌کند که:«هر چند ممکن است بگوییم که سید اشرف نمی‌دانسته است اشعاری که به امضاهای مستعار در روزنامة ملانصرالدین چاپ می‌شود از صابر است، اما شرط امانت این بود که لااقل یک بار در نسیم شمال اشاره کند که مضمون اشعار خود را از کدام منبع گرفته و به هر حال این غفلت و تسامح عیب و نقصی برای او شمرده می‌شود. به اندیشة من چون هر دو روزنامه غرض سیاسی و تبلیغاتی واحدی داشتند و مضمون اشعار از روح مردم سرچشمه می‌گرفت و از زبان آنان سخن می‌گفت، کوچکترین توجهی به این که گوینده کیست نداشتند و تنها به این خرسند بودند که زن و مرد و پیر و جوان و باسواد و بی‌سواد آنها را بخوانند و دست به دست بگردانند.به هر حال اقتباس و استقراض نسیم شمال از صابر اگر از قدر هنری این اشعار تا حدی بکاهد، از قدر خدمت بزرگ گویندة آنها که رسانیدن این مضامین به ایرانیان و کمک به آزادی ایران باشد، هیچ نخواهد کاست، زیرا ارزش و اهمیت این گفته‌ها- تکرار می‌کنم- بیشتر مربوط به مضامین آنها و هدفی است که از سرودن آنها در مدنظر بوده است».[10] اینک بجاست که در ارجگذاری مقام سید اشرف‌الدین قلم را به دست سعید نفیسی بسپاریم: در این برگرفته، برخی پاراگراف‌ها را حذف کرده‌ایم. «از میان مردم بیرون آمد، با مردم زیست و در میان مردم فرو رفت... او نه وزیر شد. نه وکیل شد، نه رئیس اداره شد، نه پولی به هم زد، نه خانه ساخت، نه ملک خرید، نه مال کسی را با خود برد، نه خون کسی را به گردن گرفت. شاید روز ولادت او را هم کسی جشن نگرفت و من خود شاهد بودم که در مرگ او ختم هم نگذاشتند. «ساده‌تر و بی‌ادعاتر و کم‌آزارتر و صاحبدل‌تر و پاک‌دامن‌تر از او من کسی ندیده‌ام. «مردی بود به تمام معنی مرد: مؤدب، فروتن، افتاده، مهربان، خوشروی و خوشخوی، دوستباز، صمیمی، کریم، بخشنده، نیکوکار، بی‌اعتنا به مال دنیا و به صاحبان جاه و جلال، گدای راهنشین را بر مالدار کاخ‌نشین همیشه ترجیح داد. آنچه کرد و گفت برای همین مردم خرده پای بی‌کس بود. «هر روز و هر شب شعر می‌گفت و اشعار هر هفته را چاپ می‌کرد و به دست مردم می‌داد. نزدیک بیست سال، هر هفته روزنامة نسیم شمال او در مطبعة کلیمیان، که یکی از کوچکترین چاپخانه‌های آن روز تهران بود، در چهار صفحة کوچک، به قطع کاغذهای یک ورقی امروز، چاپ و به دست مردم داده شد. هنگامی که روزنامه‌فروشان دوره‌گرد فریاد را سر می‌دادند و روزنامه را اعلان می‌کردند، راستی مردم هجوم می‌آوردند. زن و مرد، پیر و جوان، کودک و برنا، باسواد و بی‌سواد این روزنامه را دست به دست می‌گرداندند. در قهوه‌خانه‌ها، در سر گذرها، در جاهایی که مردم گرد می‌آمدند باسوادها برای بی‌سوادها می‌خواندند و مردم حلقه می‌زدند و روی خاک می‌نشستند و گوش می‌دادند. «این روزنامه نه چشم پرکن بود، نه خوش چاپ، مدیر آن وکیل و سناتور و وزیر سابق هم نبود. پس مردم چرا این قدر آن را می‌پسندیدند؟ از خود مردم بپرسید. نام این روزنامه به اندازه‌ای بر سر زبانها بود که اشرف‌الدین قزوینی مدیر آن را مردم به نام نسیم شمال می‌شناختند و همه او را آقای نسیم شمال صدا می‌کردند. روزی که موقع انتشار آن می‌رسید، دسته دسته کودکان ده دوازده ساله که موزعان او بودند، در همان چاپخانه گرد می‌آمدند و هر کدام دسته‌ای بزرگ می‌شمردند و از او می‌گرفتند و زیر بغل می‌گذاشتند. این کودکان راستی مغرور بودند که فروشندة نسیم شمال هستند. هفته‌ای نشد که این روزنامه و لوله‌ای در تهران نیندازد. دولتها مکرر از دست او به ستوه آمدند. اما با این سید جلنبر آسمان جل و وارستة بی‌اعتنا به همه کس و همه چیز چه بکنند؟ به چه دردشان می‌خورد او را جلب کنند؟ مگر در زندان آرام می‌نشست؟ حافظة عجیبی داشت که هرچه می‌سرود، بدون یادداشت از بر می‌خواند. در این صورت محتاج به کاغذ قلم و مرکب و مداد نبود و سینة او خود لوح محفوظ بود...«در آن گیرودار و گیراگیر اختلاف مشروطه‌خواهان و مستبدان به میدان آمد. اشعار معروفی در نکوهش زشتکاریهای محمدعلی‌شاه و امیر بهادر و اعوان و انصار ایشان گفته بود که دهان به دهان می‌گشت. در این حوادث هیچکس مؤثرتر از او نبود...«یقین داشته باشید که اجر او در آزادی ایران کمتر از اجر ستارخان، پهلوان بزرگ، نبود. حتی این مرد شریف بزرگوار در قزوین تفنگ برداشت و با مجاهدان دستة محمد ولی‌خان تنکابنی، سپهدار اعظم، جنگ کرده و در فتح تهران جانبازی کرده بود. «آزادگی و آزاداندیشی این مرد عجیب بود. همه چیز را می‌توانستی به او بگویی. اندک تعصبی در او نبود. لطایف بسیار به یاد داشت، قصه‌های شیرین می‌گفت، خزانه‌ای از لطف و رقت بود. کینه هیچ‌کس را در دل نداشت، از هیچ‌کس بد نمی‌گفت، اما همه را مسخره می‌کرد و چه خوب می‌کرد! ای کاش باز هم مانند او پیدا می‌شدند که همین کار را با مردم این روزگار می‌کردند! جایی که مردم عبرت نمی‌گیرند، پند و اندرز نمی‌پذیرند، زشت و زیبا نمی‌شناسند، شهوت گوش و چشمشان را پر کرده است، باید سید اشرف‌الدین بود و همه را استهزا کرد. بزرگی او در این جاست که با این همه نفوذی که در مردم داشت، هرگز درصدد برنیامد از آن سود مادی ببرد، نه هرگز در موقع انتخابات از کسی رأی خواست، نه به خانة صاحب مسندی و خداوند زر و زوری رفت، و نه ماجراجویی را هرگز به همان حجرة تنگ و تاریک راه داد. «در سراسر زندگی مجرد زیست و سرانجام گرفتار عواقبی شد که نتیجة طبیعی و مسلم این‌گونه مردان بزرگ است. «او را به تیمارستان شهرنو بردند و اطاقی در حیاط عقب تیمارستان به او اختصاص دادند. من نفهمیدم چه نشانة جنون در این مرد بزرگ بود! همان بود که همیشه بود. مقصود از این کار چه بود؟ این، یکی از بزرگترین معماهای حوادث این دوران زندگی ماست!«خبر مرگ او را هم به کسی ندادند. آیا راستی مرد؟ نه هنوز زنده است و من زنده‌تر از او نمی‌شناسم! اگر دلهای مردم را بکاوید، هنوز در دلهای هزاران مردمی که او را دیده‌اند و شعرش را خوانده‌اند، جای دارد». [11] اوتوبیوگرافی نسیم       تهدید سرودة زیر ترجمه آزاد سید اشرف‌الدین از قطعه شعر صابر، زیر عنوان مصلحت است که در این کتاب در بخش ملانصرالدین آورده شده است.  مصلحت جواب                                فاتحهرفت از دار فنا مشروطه                            مناجات به درگاه قاضی‌الحاجات                           تو بمیری هیچی؟